İstediğim paragrafa geldik, herşey film bittikten sonra başlıyor. Saat gece 1-2 olmuş, salondan çıkıyorsunuz ve o uzun sinema koridorunda yürürken bir anda garip bir his geliyor. Az önce iki saat boyunca başka bir dünyadaydınız, şimdi ise neredeyse tamamen boşalmış bir AVM’ye geri dönüyorsunuz. Sonra yürüyen merdivenlere doğru ilerlerken bir anda mallık başlıyor. Normalde defalarca gittiğiniz AVM’de hangi taraftan çıkacağınızı unutuyorsunuz, hangi kata inmeniz gerektiğini karıştırıyorsunuz. Hatta bazen yürüyen merdiven tam önünüzde olmasına rağmen fark etmeyip başka tarafta arıyorsunuz. Gündüz gözünüz kapalı gezebileceğiniz yerde gece resmen kayboluyorsunuz.

Ama bence bütün bu olayın en güzel tarafı AVM’nin o saatlerdeki hali. Gündüz binlerce insanın dolaştığı, her yerden müzik ve konuşma seslerinin geldiği o koskoca yer bir anda tamamen size kalmış gibi oluyor. Sanki AVM’nin sahibi sizmişsiniz de herkes gittikten sonra kendi binanızda dolaşıyormuşsunuz gibi. Bir de nedense insana aşırı güvenli ve huzurlu hissettiriyor. Dışarıda hayat devam ediyor ama siz o an hiçbir şeyi düşünmüyorsunuz. Sanki ertesi gün okul yok, iş yok, yetişmeniz gereken bir yer yok, hiçbir sorumluluğunuz yokmuş gibi. Hele bir de izlediğiniz film güzelse, çıkarken hâlâ onun etkisindeyseniz bu his daha da güzelleşiyor. Bilmiyorum, belki biraz abartıyorum ama gece bomboş bir AVM’de sinemadan çıkıp dolaşmak bana gerçekten çok iyi geliyor. Bence daha önce yapmadıysanız bir kere deneyin.

Bir yerden dönüyordum, Marmaray’a bindim ve ne göreyim? Adamlar resmen tezgâh açmışlar. Bildiğiniz tezgâh lan. Birkaç kişi kendi aralarında konuşuyor, önlerinde de bir sürü ürün dizili. Kaç senedir şu Marmaray’a binerim, ilk defa böyle bir şey gördüm. Üstelik tam önlerinde ayakta duruyorum. Dedim bir bakayım ne satıyorlar. Saatler, bileklikler, çakmaklar, ne ararsan var yani. Özellikle çakmakları görünce kahkaha attım. Garip bir anıydı, hâlâ aklıma geldikçe gülüyorum.

Bir de geçenlerde haberlerde Marmaray Premium diye bir şey gördüm. İddiaya göre ekstra ücret ödeyerek sessiz vagonlarda yolculuk yapabilecekmişiz. Müzik yok, bağıran çağıran yok, insanların telefonlarından son ses video izlediği bir ortam yok. Haber doğru mu bilmiyorum, henüz resmî olarak doğrulanmış bir şey de değil. Ama düşüncesi bile ilgimi çekti. İş yapar mı, insanlar bunun için fazladan para verir mi emin değilim. Ben kesinlikle bir kere denerdim. Gerçi insanın toplu taşımada kafasını dinleyebilmesi için ekstra para ödemesi gerekmesi de başlı başına komik bir durum. Normalde zaten olması gereken şeyi lüks hizmet olarak satın alacağız herhalde.

Çünkü bence bizim toplumun toplu taşıma konusunda ciddi bir problemi var. İnsanların bir kısmı toplu taşımayı kendi evinin salonu sanıyor. Mesela geçenlerde iş çıkışında Marmaray’a bindim, adamın biri telefonundan halay videosu açmış. Telefonun sesi sonuna kadar açık, durmadan aynı videoyu izliyor. Bir de o kadar mutlu ki anlatamam. Abi mutluluğuna bir şey dediğimiz yok, Allah daha çok mutluluk versin de etrafına bir bak amk. Herkes işten çıkmış, yorgun argın evine dönmeye çalışıyor. Kiminin kafası ağrıyor, kimi uyumaya çalışıyor, kimi de sadece sessizce oturmak istiyor. Senin halay videonu neden hep beraber dinliyoruz lan? Burası senin özel alanın mı?

Bir de bu insanların hiçbir şekilde rahatsız olmaması var. Yani insan en azından bir kere kafasını kaldırıp etrafına bakar. Acaba birini rahatsız ediyor muyum diye düşünür. Yok abi, adamın umurunda bile değil. TikTok izleyenler ayrı, görüntülü konuşurken telefonu ağzına dayayıp bağıranlar ayrı. Bir de telefonun hoparlörünü açıp karşısındakiyle bütün vagonu ilgilendiriyormuş gibi konuşanlar var. Gerçekten bazen insanların özel hayatı hakkında öğrenmek istemediğim kadar fazla şey öğreniyorum.

Yanlış anlaşılmasın, toplu taşımada herkes mezarlık sessizliğinde otursun demiyorum. İnsanlar konuşabilir, gülebilir, arkadaşlarıyla eğlenebilir. Ama bir noktada başkalarının da orada olduğunu hatırlamak gerekiyor. Kulaklık diye bir şey icat edilmiş mesela. Takıyorsun, istediğin kadar halay dinle. Kimse de sana karışmıyor. Bu kadar basit bir şeyin hâlâ bazı insanlara anlatılması gerekmesi çok garip geliyor bana.

Bir de İstanbul gibi bir şehirde yaşıyoruz. Zaten bir yerden bir yere gitmek başlı başına yorucu. Sabahın köründe kalkıyorsun, işe ya da okula gidiyorsun, akşam aynı kalabalığın içine tekrar giriyorsun. İnsan bazen o yolculukta sadece camdan dışarı bakıp kafasını dinlemek istiyor. Ama yok, mutlaka bir yerden bir şey çıkıyor. Ya biri bağırıyor, ya bir şey satılıyor, ya da hiç tanımadığın birinin telefonundan saçma sapan bir video sesi geliyor.

Bilemiyorum ya. Bence insanlara İstanbulkart vermeden önce toplu taşımada nasıl davranılır diye eğitim vermek lazım. Hatta sınav falan olsun amk. Çünkü bazı insanların gerçekten toplu taşıma kullanmayı öğrenmesi gerekiyor.

Ben bunu bizzat yaşadım. Çok sevdiğim bir şarkı çalıyor, ben de hatıra kalsın diye telefonumu çıkarıp çekmeye başlıyorum. Bir süre sonra fark ediyorum ki şarkıyı dinlediğim falan yok. Ya videonun açısını ayarlamakla uğraşıyorum ya şarkının en güzel yerini kaçırıyorum ya da telefonun hafızası doluyor, eski videoları silmeye çalışıyorum. Şarkı bitiyor, ben ne doğru düzgün eşlik edebilmişim ne de eğlenebilmişim. Bildiğin kendi eğlencemin içine etmişim. Üstelik eve döndüğümde o videoyu birkaç defa izleyip unutuyorum. Abi madem böyle olacaktı, YouTube’dan konser kaydını açıp evde izleseydim.

Bu konu sadece benim sinir olduğum bir şey de değilmiş. 2018 yılında Eventbrite’ın yaptırdığı bir araştırmada, son bir yıl içerisinde biletli bir canlı etkinliğe katılmış 1.031 Britanyalıya telefon kullanımı hakkında sorular sorulmuş. Katılımcıların %70’i insanların sürekli fotoğraf ve video çekmesini rahatsız edici bulduğunu söylemiş. %65’i ise telefonla görüntü kaydetmenin etkinliğin kendisini kaçırıyormuş gibi hissettirebildiğini belirtmiş. İşin komik tarafı, aynı araştırmada insanların %49’u kendilerinin de fotoğraf veya video çektiğini söylemiş. Yani hepimiz şikâyetçiyiz ama dönüp dolaşıp aynı şeyi yapıyoruz.

Bir de bunun hafızamızla ilgili tarafı var. Psikolog Linda Henkel’in 2014 yılında Psychological Science dergisinde yayımlanan araştırmasında, bir müzeyi gezen katılımcılardan bazı nesneleri fotoğraflamaları, bazılarını ise yalnızca incelemeleri istenmiş. Sonraki gün yapılan testlerde, fotoğrafı çekilen nesnelerin ve bazı detaylarının daha az hatırlandığı görülmüş. Tabii bu araştırma konserlerde yapılmamış ama yine de düşündürücü. Bir şeyin fotoğrafını çektiğimizde onu gerçekten daha iyi mi hatırlıyoruz, yoksa nasıl olsa kaydettim diye üzerinde daha az mı duruyoruz?

Asıl ilginç bulduğum araştırma ise Journal of Consumer Research dergisinde yayımlanmış. Araştırmacılar, insanların kendilerine hatıra kalması için fotoğraf çekmesiyle sosyal medyada paylaşmak amacıyla çekmesi arasında bir fark olduğunu bulmuş. Paylaşmak için fotoğraf çeken kişiler, başkalarının kendilerini ve fotoğraflarını nasıl değerlendireceğini daha fazla düşünmeye başladıkları için deneyimden daha az keyif alabiliyorlarmış. Bir düşünsenize, en sevdiğiniz sanatçı karşınızda şarkı söylüyor ama sizin kafanızda videonun Instagram’da nasıl görüneceği var. Şarkıya eşlik etsen sesin çıkacak, telefonu sallasan görüntü bozulacak, arkadaşın önüne geçse kadraj mahvolacak. Eee abi, sen ne zaman eğleneceksin?

Hatta Bob Dylan gibi sanatçılar bu işi tamamen yasaklama noktasına kadar götürdü. Bazı konserlerinde insanların telefonları özel kilitli kılıflara konuluyor ve konser boyunca kullanılamıyor. Açıkçası herkese böyle bir yasak getirilsin demiyorum ama adamların neden böyle bir şey istediğini de anlayabiliyorum.

Bence en güzeli, o sanatçının ya da grubun en sevdiğiniz şarkısı başladığında bağıra bağıra eşlik etmek. Yok Instagram story’sinde sesim duyulurmuş, yok Snapchat’e atarken kötü çıkarmışım, yok videonun açısı düzgün değilmiş… Baba, bizlik değil bunlar. Benim çekim açım sikimde bile değil. O an nasıl hissediyorsam öyle çekerim videomu, bağıra bağıra da söylerim şarkımı.

Zaten yıllar sonra o videoyu açtığımda kusursuz bir konser kaydı izlemek istemiyorum. Arkadan gelen kendi berbat sesimi, yanımdaki arkadaşımın bağırışını duymak istiyorum. Çünkü benim o videoyu çekme sebebim şarkıyı tekrar dinlemek değil, o gün nasıl eğlendiğimi hatırlamak.

Waffle meselesi bazı kişilerde ciddi anlamda ayrı bir noktaya geldi. Bir arkadaşım İstanbul’daki wafflecıları tek tek denemeye başladı. Sultanbeyli, Kartal, Kadıköy, Beşiktaş… Nerede bir wafflecı görse gidiyor, yiyor, sonra da telefonunun notlar kısmına puan veriyor. Hangisinin çikolatası daha iyi, hangisi malzemeden kaçmamış, hangisi verdiğin paraya değiyor diye kendi kendine liste yapıyor.

(Eğer kendisinden notlar kısmından olan yazıyı alabilirsem fotoğraf olarak eklicem)

Aslında Türkiye’de dönem dönem böyle yemek furyaları çıkıyor. Hatırlarsanız 2022-2024 arasında her yerde bol soslu Hatay usulü tavuk dönerciler vardı. Lavaşın içine patatesi, tavuğu, turşuyu doldurup üzerine de bir ton sos basıyorlardı. İlk zamanlar hepimiz bayılıyorduk. Hem ucuzdu hem doyuruyordu. Sonra bir noktadan sonra bütün dönerler birbirinin aynısı olmaya başladı. Açıkçası çoğunun tadı da berbattı ama ucuz diye yiyorduk. Şimdi o dönemki kadar konuşulduğunu düşünmüyorum. Waffle’da da biraz buna benzer bir durum görüyorum. Bir ürün popülerleşiyor, ardından herkes aynı ürünü satmaya başlıyor. Birkaç ay sonra bakmışsınız bütün mahallede aynı şeyi yapan üç dört dükkân açılmış.

Bir de bu olay bana 2018-2019 yıllarındaki lokma furyasını hatırlatıyor. O dönem de her köşe başında yeni nesil lokmacılar açılıyordu. Küçücük lokmaların üzerine çikolata döküp dünyanın parasını istiyorlardı. Deep Turkish Web’in meşhur Lokma Selçuk videosunu da hatırlarsınız. O dönemki lokmacı çılgınlığıyla güzel dalga geçmişlerdi. Ama bence waffle işi lokmadan biraz farklı. Lokmada verdiğin paraya karşılık aldığın şey gerçekten çok azdı. Birkaç lokma yiyordun, bitiyordu. Waffle’da en azından önüne kocaman bir kova koyuyorlar. Çikolatayı, meyveyi, bisküviyi dolduruyorlar. Hatta bazı yerler yanında içecek bile veriyor. İnsan ister istemez verdiği paranın karşılığını aldığını düşünüyor.

Deep turkish web’in meşhur lokma selçuk videosu

(Tıklayıp açabilirsiniz)

Şunu da merak ediyorum: Acaba biz gerçekten waffle’ı çok mu seviyoruz, yoksa 200 liraya önümüze kocaman bir şey koydukları için mi bu kadar ilgi gösteriyoruz? Çünkü bugün dışarıda herhangi bir şey yemek bile ciddi para tutuyor. Böyle bir ortamda bol malzemeli bir tatlıyı nispeten uygun fiyata bulmak insanlara cazip geliyor olabilir. Belki de waffle’ın kendisinden çok, o kovayı ağzına kadar doldurmaları hoşumuza gidiyor. Şimdilik herkes memnun gibi. Ben de açıkçası seviyorum. Ama iki sene sonra bu wafflecıların kaçı ayakta kalacak, asıl onu merak ediyorum.

İşin daha boklu tarafı da kaydırdığımız şeylerin çoğunu birkaç saat sonra hatırlamıyoruz bile. Birinin düğün story’sinden diğerinin tatiline, oradan “20’lerinde yapman gereken 7 şey” videosuna, sonra 2009’dan kalma bir çocukluk görüntüsüne, ardından hiç tanımadığımız iki kişinin podcast kavgasına geçiyoruz. Beş dakika önce ne izlediğimizi unuttuk ama parmak hâlâ aşağı kaydırıyor. Artık sıkıldığımız için telefona bakmıyoruz, telefona bakmadığımız birkaç saniyeyi sıkılmak sanıyoruz.

Bir de işin sosyal tarafı var. Bir çevreye adapte olmak için bile kaydırmak gerekiyor artık. Millet neye gülüyor, hangi meme nereden çıktı, shitpostçu mu, brainrotçu mu, chronically online mı, yoksa hâlâ 2018 Facebook mizahında mı… Birkaç hafta internetten uzak kalsan bazı muhabbetlerin yarısını anlamıyorsun. Eskiden internetten gördüğümüz şeyleri arkadaş ortamına taşıyorduk, şimdi bazen arkadaş ortamının kendisi internetin devamı gibi.

TikTok’u arama motoru gibi kullanmaya başlamamız da ayrı bir seviye. “Beşiktaş’ta burger yenilecek 5 mekan” diye aratıyorsun, daha iyisini bulacağım diye 30 video izliyorsun. Biri “İstanbul’un en iyi burgerini buldum”, diğeri “burayı hâlâ keşfetmediyseniz çok şey kaçırıyorsunuz” diyor. Sonra influencer’ın övdüğü yere gidiyorsun, burgeri yiyorsun, “lan bu baya çöp, ben buna nasıl influencer oldum amk” diye sinirleniyorsun. Sonradan fark ediyorsun video reklam, mekân davet etmiş, yemek bedava. Google’da üç yoruma bakıp çıkacağın şey için TikTok’ta yarım saat kaydırmışsın.

Ama bence daha garibi, internetin sadece nereye gideceğimizi değil, oraya gidince nasıl yaşamamız gerektiğini de göstermeye başlaması. Kahve içmeye çıkacaksın; karşına “İstanbul’da yağmurlu havada gidilecek 5 cafe” videosu geliyor. Analog kamera masada, kitap kahvenin yanında, kulaklık takılı, camdan yağmur izleniyor. Sonra “tek başına date’e çıkmayı öğren” videosu geliyor. Sen yarım saat önce sadece kahve içecektin, şimdi kahve içmenin bile nasıl görünmesi gerektiğini öğreniyorsun.

Bir de gerçek hayat bazen bütün bu saçmalığın ortasına direkt dalıyor. Kadının biri işte oturmuş doomscrolling yaparken kafasını kaldırıyor, karşısında Tom Cruise. Adam omzuna dokunup iyi geceler diyor, kadın şoktan ne söylediğini bile hatırlamıyor. Yıllardır ekranda gördüğün adam gerçekten karşında duruyor ama sen o sırada telefondan başka insanları izliyorsun. Bundan daha iyi bir doomscrolling sahnesi zor çıkar.

En saçması da günün sonunda saatlerce kaydırmış olmamıza rağmen bunu çoğu zaman boşa geçen zaman olarak bile görmememiz. Çünkü arada bir mekan bulduk, iki meme öğrendik, bir ürün kaydettik, gündemden bir şey gördük. Telefonu kapatınca sanki baya bir şey yapmışız gibi geliyor. Sonra ekran süresi altı-yedi saat çıkıyor ve o altı saatin içinden aklında kalanları saysan belki on dakika etmiyor. Sonsuz kaydırmanın numarası biraz da burada zaten: hiçbir şey yapmadan sürekli bir şey yapıyormuşsun hissi vermesi.

Peki bilgiye ulaşmanın bu kadar kolaylaştığı bir yerde bilginin kendisinin değeri azalır mı? İnsanlar nereye kadar böyle gidecek? Boş vaktinizde TikTok’ta kaydırıp algoritmanın size göre şekillenerek sizi saatlerce içeride tutmasını mı isteyeceksiniz, yoksa bir şeyleri gerçekten merak edip araştırmayı mı? Çünkü araştırmak galiba biraz mastürbasyona tapmak gibi, bir yerden sonra kendi kendine devam eden garip bir zevki var.

Şu Wikipedia rabbit hole’larına bir bakın mesela. Siteye girip tamamen alakasız bir terimi araştırıyorsunuz, sonra başka bir bağlantıya basıyorsunuz, oradan başka bir şeye geçiyorsunuz ve bir bakmışsınız yarım saattir çıkmadan okuyorsunuz. Asıl sizi oraya hipnonizite eden güzel tarafı da nereye varacağınızı bilmemeniz. Bir sayfaya girerken aklınızda belli bir şey oluyor ama on dakika sonra kendinizi 1400’lerde yaşamış, daha önce hiç duymadığınız birinin hayatını veya dünyanın öbür ucundaki bir savaşın neden çıktığını araştırırken bulabiliyorsunuz. Bu biraz eski usul ansiklopedi karıştırmaya benziyor tek fark, artık sayfaların arasında fiziksel olarak değil, bir tıkla kayboluyorsunuz.

Bazen araştırdığınız şeyin ilk soruyla hiçbir alakası kalmıyor ama yine de sekmeyi kapatamıyorsunuz. Bir terim başka bir isme, o isim başka bir olaya, o olay da tamamen farklı bir konuya götürüyor. Bir süre sonra ortada ulaşmanız gereken bir sonuç bile kalmıyor sadece daha derine inme isteği var. Bir kokuyu takip etmeye benziyor bu. Nereden geldiğini tam olarak bilmiyorsunuz ama havada bir şey yakalıyorsunuz ve peşinden gidiyorsunuz ardından öyle bir hassiktir çekiyorsunuz ki ne o konuyu unutabiliyorsunuz ne de o kokuyu…

Bir fotoğraf çekerken aslında bunun küçük bir örneğini yaşıyoruz. Kamerayı kaldırıyoruz, bir anı saklamak istiyoruz. O sırada fotoğrafın içinde kalacak olan şey daha biz deklanşöre basmadan değişmeye başlamış oluyor. Fotoğrafı çektiğimiz an bir daha geri gelmeyecek. O insanlarla aynı yerde, aynı şekilde, aynı duyguyla bir daha bulunamayacağız.

Yıllar sonra o fotoğrafa baktığımızda çoğu zaman sadece fotoğraftaki insanları özlemiyoruz. Asıl özlediğimiz şey, o fotoğrafın çekildiği anda orada olmak. O günün nasıl hissettirdiğini, yanımızdaki insanlarla hiçbir şey düşünmeden geçirdiğimiz o birkaç dakikayı özlüyoruz. Fotoğraf bize o anı geri vermiyor, sadece bir zamanlar gerçekten orada olduğumuzu gösteriyor.

Bazen de bunun farkına o anın içinde varıyoruz. Bir anda durup etrafımızdaki insanlara bakıyoruz ve aklımızdan garip düşünceler geçiyor. “Acaba birkaç yıl sonra da bunlar yanımda olacak mı?”, “Onlarla yine böyle oturabilecek miyim?”, “Bir gün bu günleri özleyecek miyim?” diye düşünüyoruz. Birkaç saniyeliğine her şey anlamsız bir şekilde ağırlaşıyor

Sonra o düşünce geçiyor. Sohbete devam ediyoruz, fotoğrafı çekiyoruz, eve dönüyoruz. Hayat kendi halinde devam ediyor. Ama o his tamamen kaybolmuyor. Bazen bir parfümde, eski bir şarkıda ya da hiç beklemediğimiz bir anda tekrar karşımıza çıkıyor.

Belki de hayatın biraz acı tarafı bu. İçinde bulunduğumuz hiçbir anın tekrar aynı şekilde yaşanmayacağını bilerek yaşıyoruz. Bazı insanlarla son kez ne zaman konuştuğumuzu, bir yere son kez ne zaman gittiğimizi, bir günün son kez ne zaman yaşandığını çoğu zaman bilmiyoruz.

Bunu bilmek belki de geçmişe daha fazla tutunmamız gerektiği anlamına gelmiyor. Tam tersine, geri dönemeyeceğimizi kabul edip elimizde olan ana devam etmek gerekiyor. İyi olanıyla, kötü olanıyla, sonradan pişman olacağımız şeyleriyle birlikte.

Aftersun, Past Lives, All of Us Strangers ve Babam ve Oğlum gibi filmler bu hissin farklı taraflarını gösteriyor. Bazen geçmişte kalan bir insanı değil, o insanlarla birlikte olduğumuz zamandaki kendimizi özlüyoruz. O gün sıradan gelen bir konuşma, bir bakış ya da birlikte geçirilen birkaç saat, yıllar sonra hatırlandığında bambaşka bir anlam kazanabiliyor. Eski fotoğraflara ve videolara baktığımızda özlediğimiz şey belki de doğrudan geçmiş değil; o zamanki hayatın henüz değişmemiş olması. İnsanların hâlâ yanımızda olduğu, bazı şeylerin henüz bitmediği o kısa dönem.

Ama zamanın geri gelmemesi, yaşadıklarımızın anlamını da ortadan kaldırmıyor. Bazı insanlar hayatımızdan çıkıyor, bazı yerler bir daha aynı hissettirmiyor, biz de fark etmeden değişiyoruz. Geri dönüp hiçbir şeyi bıraktığımız yerde bulamıyoruz. Yine de o anların bizde bıraktıklarıyla yaşamaya devam ediyoruz. Belki de kabullenmemiz gereken şey bu: Bazı anlar bittiği için değerli değil; bir daha aynı şekilde yaşanamayacakları için değerli.

Subscribe